Stari grad Vratnik

plan_918Graditeljska cjelina “Stari grad Vratnik” u Sarajevu je 2005. godine proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Nacionalni spomenik čine: ostaci zidova starog grada sa tabijama, kapi-kulama i kapijama i pokretno nasljeđe pronađeno na arheološkom području koje se nalazi u Kantonalnom zavodu za zaštitu kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa Sarajevo i u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine u Sarajevu.

Vratničkim bedemima je bio opasan prostor od 495.596 m², nepravilnog oblika. Debljina zidova iznosi oko 2 m. U sklopu bedema izgrađeno je pet tabija: Strošićka, Žuta ili Jekovačka, tabija na Ravnim bakijama, tabija na Zmajevcu, Bijela i tri kapi-kule: Višegradska, kapi-kula na Ploči i kapi-kula na Širokcu, te pet kapija i nekoliko kapijica.

 

Istorijski podaci

 

Srednjovjekovni period

U periodu kasnog srednjeg vijeka teritorija velike ranosrednjovjekovne župe Vrhbosne podijeljena je na više manjih župa (kotara ili knežija). Tu su sagrađena tri kasnosrednjovjekovna grada: Teferić iznad Krupca, na jugoistočnom rubu Sarajevskog polja, Stari grad u Bulozima i grad na mjestu današnje Bijele tabije na Vratniku. Sa Sarajevskog polja, na čijoj teritoriji ima spomenika iz ranog srednjeg vijeka, težište se, otprilike u XIII vijeku, prebacuje na teritoriju jezgra današnjeg grada Sarajeva. U srednjovjekovnim izvorima na području današnjeg jezgra grada se pominje trg Utornik, a u ranim osmanskim izvorima toponim Stara varoš. U najstarijem popisu Bosanskog sandžaka nalazimo Staru varoš, upisanu kao Staro trgovište. Treće ime koje se susreće u dubrovačkim izvorima još od XIII vijeka je Vrhbosanje.

Okolna sela, Brodac, poznat iz vakufname (1462) Isa-bega Ishakovića, Koševo, Radilovići, Bilave (Bjelave), na padinama uz desnu stranu Miljacke i Bistrik, Hrid, Komatin, Žagrići, na sjevernim padinama Trebevića, postojala su u srednjem vijeku, o čemu svjedoči rani osmanski izvor ““ defter iz 1455. godine

U srednjem vijeku na području Bijele tabije je postojalo manje utvrđenje koje pominju i opisuju putnici koji su prolazili Sarajevom u XVI vijeku. Takođe, rani osmanski izvori posredno govore o postojanju tvrđave na Vratniku. U pristupnom predavanju u Akademiji nauka Bosne i Hercegovine 1977. godine Bejtić je iznio pretpostavku i dao niz argumenata o tome da se rani osmanski izvori, koji pominju utvrđenje Hodidid, kao i aktivnosti prvih nosilaca osmanske vlasti u župi Vrhbosna od 1435. godine odnose na grad na Vratniku, koji je podignut krajem XIV vijeka (Bejtić, 1979, 107-148).

 

Osmanski period

karta1 (1)Sve do prodora princa Eugena Savojskog 1697. godine nije bilo ni potrebe da se gradi neko novo utvrđenje u gradu. Ti napadi su pokazali da u tvrđavu ne može da stane više od 150 do 200 vojnika i da se u nju može da skloni oko 400 civila.

Gradnja je započela za vrijeme Gazi Ahmed-paše Rustempašića Skopljaka, koji je 1727. godine postavljen za najmesnika u Bosni. Ahmed- paša je odmah počeo sa pripremama za proširenje već postojećeg utvrđenja. Odlučio je da sagradi bedeme koji će opasati 450 kuća i da ostane praznog zemljišta za još toliko kuća. Isplanirano je da zid bude dugačak sahat hoda, debeo 2 aršina, visok 10 aršina, te da u zidovima budu izgrađene četiri tabije zemljišta. Gradnja je počela  1729. godine.

Četiri tabije čija je izgradnja započeta u ovom periodu su:

Tabija na Jekovcu, zvana Ahmed-pašina tabija, narod ju je prozvao Žuta tabija; Strošićka tabija dobila je naziv po ocu Ahmed-paše, Rustempašina tabija; Tabija na Ravnim bakijama dobila je ime sultana Ahmeda, a narod ju je zvao Arap tabijom; u vrhu Čebedžija je tabija na Zmajevcu, koja je dobila ime Ibrahim-paše Arnauta, a narod ju je prozvao Arnaut tabijom ili Tabijom kod kapije.

Pošto je Ahmed-paša premješten iz Bosne 1730. godine, gradnja je prekinuta ili se odugovlačila. Gradnju je nastavio vezir Hećim oglu Ali-paša, pobjednik u boju kod Banje Luke 1739. godine nad princom Hidburghausenom, koji je te godine prezimio u Sarajevu. Pri gradnji pomagali su mu ulema i narod. U jednoj od legendi o gradnji vratničkih bedema pominje se da je Hećim-paša, zatekavši u Sarajevu mnogo grobalja, zapovijedio da se sve to kamenje povadi i uzida u bedeme.

Sve tri kapije, Vratnička, Širokac i Ploča, podignute su do 1739. godine.

Kasnije su izgrađene još četiri tabije. To je vjerovatno bilo 1816. godine, kada su se počeli popravljati stariji bedemi. Chaumette de Fosseés, koji je deset godina ranije boravio u Sarajevu, opisao je sistem za odbranu Sarajeva u kome pominje tri tvrđavice u obliku kvadrata, okružene sa četiri kule građene prema starom sistemu utvrđivanja. Povezane su zidovima  debelim 2 i po do 3 stope, visokim 14 do 15 stopa. Zidovi zatvaraju izvjestan broj civilnih kuća. To se zove grad ili kastel u kome tvrđava, najviše uzdignuta, zauzima jedan brežuljak koji je na povoljnom položaju.

Grad je temeljitije  popravljen i proširen 1816. godine, pod nadzorom državnog neimara Halil-efendije. Postoji opis utvrđenja koji kao da potiče iz perioda nakon izgradnje cjelokupnog fortifikacionog sistema (1816. godine). Prema ovom opisu, tvrđava se veoma proteže, zidovi su joj debeli 2 hvata, ali nema šanca. Ima 12 baterija i isto toliko kula na kojima je postavljeno 80 srednjih topova.

Nakon ukidanja kapetanija, 1836. godine pregledani su svi gradovi u Bosni. Ustanovljeno je da se u Sarajevu nalazi velika količina različitih vrsta vatrenog oružja, municije, alata za održavanje i ostale vojne opreme.

 

Period austrougarske uprave

KARTA_1932GOD (1)1Austrijske trupe ušle su u Sarajevo 19. VIII 1878. godine. Vojska je nastupala sa Pašinog brda  prema sjevernoj tabiji (na Ravnim bakijama) sarajevske tvrđave. Oko 550 do 600 branilaca bilo je skupljeno oko ove tabije na kojoj su raspolagali sa 2 topa. Žutu tabiju su gađale austrijske baterije. Tog dana sarajevska tvrđava se još držala, iako su joj bili onesposobljeni topovi, do 12.30 časova, kada su Austrijanci prodrli u nju. Još oko 14 časova vodila se borba oko Žute tabije. Oko 14.30  časova pucnjava je prestala i Sarajevo je bilo zauzeto.

Austrijske vlasti 1889. godine takođe su vršile popravke na gradu. Godine 1886. započele su gradnju kasarne na mjestu kasnije kasarne Jajce. Taj kompleks je bio sasvim drugačiji od zgrade kasarne Eugena Savojskog, koja je izgrađena 1913. i 1914. godine. Ime Jajce kasarna je dobila 1915. po gradu Jajcu iz kog se te godine u ovu kasarnu preselila vojna bolnica.

Nakon 1945. godine, na potezu između tabije na Ravnim bakijama i na Zmajevcu, Jugoslovenska narodna armija je podigla kasarnu, koju danas upotrebljava Armija Bosne i Hercegovine.

 

Lokacija

 

Tabije/utvrde

Bijela tabija

16. pogled na Bijelu tabiju sa tabije na ZmajevcuPredstavlja najistureniju tačku u sklopu bedema starog vratničkog grada i dominira istočnim prirodnim ulazom u grad. Lokacija na kojoj je smješteno utvrđenje sa južne strane gotovo je nepristupačna i pruža vanredne vizure.

Probna arheološka istraživanja iz 1991. godine su pokazala da je najstariji dio kule sagrađen u srednjem vijeku, krajem 14. ili početkom 15. vijeka a zatim je dograđen u vrijeme osmanske i austro-ugarske uprave. Prvobitna tvrđava je imala pravougaonu osnovu, dimenzija 75 x 50 m, sa četiri kule kvadratne osnove na uglovima i petom iznad ulazne kapije. Nakon dolaska Osmanlija u tvrđavu je smještena posada sa zapovjednikom. U kasnijem periodu sagrađen je odbrambeni kompleks koji se sastojao od perimetralnih bedema jednog bastiona i ulazne kule, u koji je uklopljena mala srednjovjekovna tvrđava. Zidovi ovog kompleksa su sačuvani u  visini od oko 7,0 m. Maksimalna debljina zidova je 1,40 m. Ulaz u tabiju je bio na sjevernoj strani. Bio je obezbijeđen jednom manjom kulom, dimenzija 6,0 x 6,0 m. U unutrašnjosti tabije, uz sjeverni i zapadni zid, bile su raspoređene  prostorije za smještaj posade i magacini. Iskopavanjima na dubini od 0,35 m otkriveni su ostaci objekta oktogonalnog oblika sa stranicom dužine 8,0 m, sagrađenom u osmanskom periodu.

Na spoljnim kamenim zidovima vidljivi su otvori za puškarnice. Nakon uspostavljanja austrougarske vlasti, srušen je objekat u unutrašnjosti i zaravnjen centralni prostor. Dograđen je arhitektonski kompleks koji se sastojao od većeg broja prostorija, a koji je prepoznatljiv i danas. Zidan je krupnim pravilno tesanim krečnjačkim blokovima, a okviri prozora su od pješčara.

Sjeverno od ulaza sagrađen je jedan pomoćni objekat, pravougaone osnove, dimenzija 15,0 x 7,0 m, koji je služio kao skladište municije.

Strošićka tabija se nalazi na sjeverozapadnom dijelu zidina. U osnovi je trapez, površine 367 m². Dvije paralelne strane su duge 25 i 14 m, a druge dvije 18 i 21 m. Sagrađena je na strmom terenu, te sačuvana visina zidova na sjeveroistočnoj strani iznosi 3,0 m, a na sjeverozapadnoj 8,00 m.

3. Žuta tabijaŽuta tabija je građena od grubo tesanog kamena. U osnovi je poligon čijih je sedam spoljnih stranica dugo po 10 m, a osma, okrenuta prema sjeveru, duga je 27,5 m. Debljina zidova iznosi 35 cm,  a sačuvana visina  zidova iznosi  7,5 m. Na sjevernoj strani nalaze se stepenice i jedan objekat za vojnike, a na jugozapadnoj strani je malo muslimansko groblje. Godine 1878. je prekinut dio bedema koji se pružao istočno od tabije. Na zapadnoj strani do 1946. godine stajala je kapija, koja je tada porušena radi proširenja saobraćajnice. Tabija se upotrebljavala u vrijeme austougarske uprave i popravljena je  1883. i 1903. godine.

Tabija na Ravnim bakijama, kao i tabija na Zmajevcu, nalazi se na krajnjem sjevernom dijelu zidina, u zoni ograničene dostupnosti.

 

 

 

Gradske kapije/Kapi-kule

Kapi-kula na Ploči predstavlja stari tip kula koje su u ratu služile za odbranu, a u miru za stanovanje čuvara. Nalazi se u sklopu bedema vratničkog grada. Građena je od grubo tesanog kamena krečnjaka i sedre. U osnovici je kvadrat sa stranicom dugom 10,15 m. U sredini je prolaz pokriven bačvastim svodom. Ulazna vrata su pomjerena u unutrašnjost prolaza. Ispred njih, sa obje strane u zidovima prolaza, nalazi se po jedna niša dubine 0,70 cm. U unutrašnjosti prolaza su još po dvije niše dubine 1,20 cm. U gornjem dijelu kule je prostorija do koje se nekada dolazilo drvenim stepeništem. Kula je pokrivena drvenom krovnom konstrukcijom, četvorovodni krov i pokrov od šindre.

1. Višegradska KapijaVišegradska kapi-kula nalazi se u sklopu bedema vratničkog grada, sjeveroistočno od Bijele tabije, na lokalitetu Carina. U ratu je služila kao odbrambeni objekat, a u miru je vjerovatno imala funkciju carinarnice koja je tu morala da postoji. Tehnika gradnje je slična onoj kod kapije na Ploči. Zidana je od grubo tesanog kamena krečnjaka i sedre. U osnovi je kvadrat sa stranicom 10 m. Kroz sredinu objekta je prolaz dug 10 i širok 3,75 m, presvođen bačvastim svodom. Na objektu su nekada stajala dvokrilna hrastova vrata, pomjerena u unutrašnjost prolaza 1,68 m. Uokvirena su lukom od preciznije tesanog kamena. Ispred vrata, na obje strane zidova prolaza, nalazi se po jedna niša dubine 0,40 cm, širine 1,05 m i visine 1,80 m. U unutrašnjosti prolaza su po dvije niše dužine 1,20 m i širine 2,28-2,50 m. Pokrivena je drvenom krovnom konstrukcijom. Krov je četvorovodan, pokriven šindrom.

Kapi-kula na Širokcu, za razliku od prethodne dvije kule, sagrađena je u unutrašnjosti bedema vratničkog grada. Prolaz kroz kapiju, širok 3,25 m, presvođen je bačvastim svodom. Između 1862-1868. godine, prilikom regulacije saobraćajnice koja je vodila kroz kapiju, nivo ulice je podignut za 1,0 m. Kapi-kula je prvobitno imala po tri niše, dvije pred vratima i četiri unutra,  sa obje strane prolaza. Sve niše su zazidane 1903. godine. Iznad prolaza je prostorija uokvirena zidovima debljine 1 m na kojima su raspoređeni prozori i puškarnice. Do prostorije se dolazilo drvenim stepeništem. Do 1919. godine i ova kapija je imala hrastova vrata sa metalnim okvirom.

ZAPADNA STRANA VRATNIKA

SJEVERNA STRANA VRATNIKA

JUŽNA STRANA VRATNIKA